عوامل متعددی باعث عدم مشارکت مردمی در طرح های آبخیزداری می شوند که هدف از پژوهش حاضر شناسایی، طبقه بندی و نیز اولویت بندی آن ها در حوزه آبخیز بوشکان استان بوشهر از دیدگاه آبخیزنشینان و کارشناسان است. بدین منظور ابتدا این عوامل مشخص و طبقه­بندی شد. سپس پرسشنامه‏های مقایسات زوجی و لیکرت به عنوان ابزار اندازه گیری تهیه و روایی پرسش نامه ها مبتنی بر نظرات خبرگان تائید شد. پس از تکمیل پرسش نامه های تحلیل سلسله مراتبی توسط 34 کارشناس خبره، برای اولویت بندی شاخص ها، از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی استفاده شد. به منظور اولویت‏بندی شاخص‏ها و زیرشاخص‏های مؤثر بر عدم مشارکت پایدار مردمی در طرح های آبخیزداری از منظر ساکنان حوضه، از پرسش نامه با طیف لیکرت به عنوان ابزار اندازه‏گیری استفاده، و پس از سنجش روایی و پایایی پرسش‏نامه نظرسنجی به عمل آمد. واحد نمونه، خانوار روستایی و به منظور محاسبه حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شد. بر پایه تعداد خانوار موجود در این دهستان (678 خانوار)، تعداد 245 پرسشنامه از سرپرست خانوار تکمیل شد. نتایج تحلیل سلسله مراتبی نشان داد که از منظر خبرگان شاخص طراحی و اجرای دارای بیش ترین و شاخص آموزشی و ترویجی دارای کم ترین اولویت است. هم چنین نتایج آزمون فریدمن بیان گر وجود اختلاف معنی داری بین عوامل مؤثر بر عدم مشارکت مردم در پروژه های آبخیزداری از منظر خبرگان است به طوری که زیرشاخص "عدم آموزش ساکنان حوضه در خصوص طرح ها و اهداف مربوطه" با میانگین رتبه 49/8 دارای بیش ترین اولویت نسبی و زیرشاخص "دیر بازده بودن طرح های آبخیزداری" با میانگین رتبه 06/4 دارای کم ترین اولویت نسبی در عدم مشارکت مردم در پروژه های آبخیزداری هستند. از دیدگاه جوامع محلی، زیرشاخص "عدم آموزش ساکنان حوضه در خصوص طرح ها و اهداف مربوطه" با میانگین رتبه 92/8 دارای بیش ترین اولویت نسبی و زیرشاخص "نادیده گرفتن درآمد مردم به عنوان انگیزه اقتصادی مستقیم در اجرای طرح های آبخیزداری" با میانگین رتبه 18/4 دارای کم ترین اولویت نسبی در عدم مشارکت مردم در پروژه های آبخیزداری در حوزه آبخیز بوشکان هستند.

در کشور ما، از چند دهه پیش، ضرورت پرداختن به موضوع روستا و توسعه آن از سوی دولت احساس شده و در غالب موارد، به صورت محور سیاست های توسعه تلقی شده است. در شرایطی که قرن بیستم را پشت سر گذاشته ایم، هنوز توسعه روستایی با مسائل و چالش های فراوان روبه روست که در کنار مشکلات زیست - محیطی، توجه به نوعی توسعه به نام «توسعه پایدار روستایی» را برمی انگیزد. از این رو، پژوهش حاضر با بهره گیری از روش فراتحلیل به بررسی چالش ها و مشکلات جوامع روستایی ایران برای دستیابی به توسعه پایدار می پردازد. نتایج تحقیق نشان دهنده وجود مشکلاتی عمده از این دست در کشور است، که از آن جمله اند: برنامه ریزی و مدیریت ضعیف دولتی، فقدان ساختاری مناسب برای مدیریت توسعه روستایی، عدم توجه به دانش بومی، عدم توجه به مشارکت های مردمی و سرمایه اجتماعی، فقدان کشاورزی مکانیزه، عدم ارتقای بهره وری از منابع پایه ای تولید، ضعف در خدمات ترویج کشاورزی، ضعف در گردشگری روستایی، و عدم گسترش بخش های نوین اقتصادی.

پژوهش حاضر با هدف بررسی واکاوی توسعۀ پایدار روستایی با تأکید بر مشارکت جوامع محلی روستا های شهرستان زرین دشت انجام شده است، در این راستا، پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از حیث ماهیت و روش انجام کار توصیفی-تحلیلی است که به دو روش مطالعۀ کتابخانه ای و پیمایشی میدانی انجام پذیرفت. جامعۀ آماری پژوهش را 18 روستای شهرستان زرین دشت را تشکیل دادند که براساس نمونه گیری تصادفی و فرمول کوکران تعداد (370) سرپرست خانوار بر حسب درصد حجم نمونه در هریک از روستا ها تعیین شد. به منظور تجزیه وتحلیل اطلاعات از نرم افزار SPSS و مدل WASTPAS استفاده شد. نتایج آزمون تی تک نمونه ای نشان داد که میانگین به دست آمده در شاخص اقتصادی برابر با 52/2، شاخص اجتماعی-فرهنگی 84/2، شاخص زیست محیطی 84/2 و شاخص نهادی 144/3 برآورد شده است، درواقع وضعیت مشارکت جوامع محلی در همۀ شاخص ها به غیر از شاخص نهادی نامطلوب است. درادامه نیز نتایج رگرسیون نشان داد، 95 درصد تغییرات متغیّر وابسته (ابعاد توسعۀ پایدار)، به وسیلۀ شاخص های مشارکت جوامع محلی تبیین می شود. همچنین نتایج نشان داد، در بین شاخص های مستقل واردشده به معادلۀ رگرسیون، سهم شاخص (مشارکت اجتماعی-فرهنگی)، در پیش بینی تغییرات مثبت متغیّر وابسته (توسعۀ پایدار مناطق روستایی) بیشتر از سایر شاخص های مشارکت است. در ادامه نیز نتایج تحلیل مسیر نشان داد، اثرات مستقیم مشارکت نهادی بر پایداری روستا ها بیشتر از سایر شاخص های مشارکت است و کمترین اثرات مستقیم در شاخص های نهادی و زیست محیطی است. پس از بررسی ارتباط بین مشارکت و توسعۀ پایدار روستا های زرین دشت، به رتبه بندی هریک از دهستان های زرین دشت براساس توسعۀ پایدار با تأکید بر مشارکت جوامع محلی پرداخت شد، نتایج نشان داد، دهستان ایزد خواست شرقی با مقدار وزن 543/3 در بُعد اقتصادی، 435/3 در بُعد اجتماعی، 564/3 در بُعد کالبدی و 576/3 در بُعد زیست محیطی بالاترین رتبه و دهستان زیرآب در بُعد اقتصادی با مقدار وزن 115/3، بُعد اجتماعی با مقدار وزن 117/3، بُعد کالبدی با مقدار وزن 120/3، بُعد زیست محیطی با مقدار وزن 131/3، به ترتیب رتبه های بالا و پایین را به خود اختصاص داده اند. نتایج رتبه بندی دهستان ها براساس ابعاد پایداری، گویای ارتباط معنادار بین ابعاد پایداری است، درواقع نتایج مدل ساختاری تحقیق به کمک نرم افزار AMOS حاکی از معنی داربودن روابط بین عوامل سه گانه است. به گونه ای که بین ابعاد توسعۀ پایدار ارتباط معنادار و مثبتی وجود دارد.

مساکن سنتی روستایی در شمال کشور، با ظاهر متفاوت خوداقتباسی ساده از طبیعت و جغرافیایی منطقه بوده و پاسخگوی نیازهای اساسی مردمانی است که فعالیتهای اقتصادی و فرهنگ زیستی آنان متفاوت با دیگر نقاط ایران می باشد. در این مقاله سعی شده علاوه بر بررسی شمای کلی مسکن سنتی روستایی گیلان و چگونگی شکل گیری آن، تاثیر عوامل جغرافیا و اقلیم، نوع فعالیتهای معیشتی و فرهنگ عمومی منطقه بر این مساکن، مورد مطالعه قرار گیرد. علل تظاهر معماری ویژه منطقه و توجه به نیازهای رفتاری و سکونتی انسان ساکن در مساکن سنتی از جمله مطالبی است که به آن پرداخته شده است. همچنین، در این نگارش نگاهی کوتاه به شناخت روند توسعه فیزیکی الگوهای معماری بومی در روستاهای استان گیلان دارد.

مقدمه: محیط پیرامون انسان به دلیل مسائلی مانند توسعه صنعتی، پیشرفت تکنولوژی، رشد جمعیت و استخراج ناپایدار منابع تجدیدناپذیر، تغییرات قابل توجهی را تجربه کرده است. در میان منابع طبیعی تجدیدپذیر، جنگل ها همیشه نقش حیاتی ایفا کرده اند و از طریق فعالیت های انسانی و بهره برداری بی رویه، به ویژه جوامع جنگل نشین را تحت تأثیر قرار داده اند و تخریب قابل توجهی را متحمل شده اند. مدیریت منابع طبیعی شامل هماهنگی تعاملات انسان با محیط طبیعی است. این شامل تخریب زمین در اثر عوامل مختلفی مانند فرسایش بادی و آبی، تخریب پوشش گیاهی و کاهش منابع آب است. هدف از این پژوهش شناسایی معیارها و شاخص های مؤثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در طرح های بیابان زدایی، اولویت بندی این معیارها و شاخص ها بر اساس نظر کارشناسان و ارائه راهکارهایی برای افزایش مشارکت ذی نفعان محلی است.مواد و روش ها: گرمسار که در غرب استان سمنان قرار دارد، یکی از هشت شهرستان آن است. جوامع این پژوهش، روستاهای غیاث آباد، شورقاضی و محسن آباد از توابع شهرستان گرمسار هستند، که دارای طرح بیابان زدایی هستند. عوامل متعددی بر عدم مشارکت مردمی در طرح های بیابان زدایی دخالت دارند، که این عوامل قابل طبقه بندی در قالب معیارها و شاخص های مربوطه اند. این عوامل مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای، پرسش از کارشناسان منطقه مشخص گردیده و طبقه بندی می­شوند. به منظور اولویت بندی معیارها و شاخص های موثر در عدم مشارکت مردمی در طرح های بیابان زدایی، به ترتیب از پرسش نامه های مرتبط با فرآیند تحلیل سلسله مراتبی و نیز پرسشنامه با طیف لیکرت به عنوان ابزار اندازه گیری استفاده گردید. همچنین، پیش از اولویت بندی معیارها شاخص های مربوطه، روایی پرسش نامه به تایید خبرگان رسید. در این پژوهش از کارشناسان ادارات جنگلداری، آبخیزداری، مرتع و بیابان، استعدادیابی اراضی و برخی از کارشناسان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان و کارشناسان اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان گرمسار با سابقه بالای 15 سال نظرسنجی صورت گرفت. پس از تکمیل پرسشنامه های تحلیل سلسله مراتبی توسط 30 نفر از کارشناسان خبره، از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی برای اولویت بندی معیارهای موثر بر عدم مشارکت مردم در طرح های بیابان زدایی استفاده شد. در نهایت، از آزمون فریدمن برای اولویت بندی شاخص ها و تعیین اهمیت نسبی آنها بر عدم مشارکت مردم در طرح های بیابانزدایی استفاده شد.نتایج و بحث: طبق نتایج، معیار آموزشی، مهم ترین معیار عدم مشارکت مردمی در طرح های بیابان زدایی از دیدگاه کارشناسان (48/0) می باشد و معیارهای برنامه ریزی (29/0)، اقتصادی (13/0) و اجتماعی (07/0) در مراحل بعدی اولویت قرار دارند. از دیدگاه کارشناسان، شاخص «عدم استفاده از گروه های مروج محلی» با میانگین رتبه 72/11، بیشترین اولویت نسبی و شاخص «عدم اعتماد به نتایج پروژه ها» با میانگین رتبه 15/6، کمترین اولویت نسبی را در عدم مشارکت مردم در طرح های بیابان زدایی منطقه دارد. با توجه به یافته های مربوط به موانع مشارکت در روستای غیاث آباد، شاخص «عدم استفاده از گروه های مروج محلی» با رتبه 73/10 در اولویت اول قرار گرفت. در مورد روستای محسن آباد نیز شاخص «نقش ضعیف رسانه های محلی در پیشبرد طرح های بیابان زدایی و تشویق مشارکت جامعه» با رتبه 50/10، بالاترین اولویت را به خود اختصاص داده است. همچنین یافته های روستای شور قاضی نشان می دهد، که شاخص «پایین بودن سطح سواد در جامعه محلی» با رتبه 88/9 نگرانی اصلی است.نتیجه گیری: به طور کلی، اجرای موفقیت آمیز پروژه های بیابان زدایی به شدت متکی بر دستیابی به حداکثر مشارکت ساکنان محلی در مراحل اجرا و نگهداری است. این پژوهش با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر عدم مشارکت روستاییان در طرح های بیابان زدایی انجام شد. در نتیجه کارشناسان بر اهمیت آموزش و افزایش آگاهی عمومی برای افزایش مشارکت تاکید دارند. ویدئوهای آموزشی مرتبط و همچنین بازدید از پروژه های موفق در سایر مناطق با همراهی ریش سفیدان و اعضای شورای روستا و به اشتراک گذاشتن تجربیات و مشاهدات میدانی خود با اهالی روستا باعث افزایش دانش و آگاهی آنان در مورد ظرفیت های اشتغال در این پروژه ها می شود. علاوه بر این، چنین ابتکاراتی به کاهش اثرات نامطلوب سیل، طوفان های گرد و غبار و خشکسالی کمک خواهد کرد و در نتیجه رفاه کلی ساکنان را بهبود می بخشد.